İslam Dininde Edep ve Adap

İnsan kafasına göre, keyfine göre hareket edemez. Hele Müslüman ulu – orta, menfaatine uygun hayat süremez. Müslüman, konulan kurallara uyacaktır. Kur’an-a, sünnete göre yaşayacaktır.

Hayatta her şeyin edebi ve adabı vardır. Kimse bana ne? kime ne? bana kim karışır? Ben bildiğim ve istediğim gibi yaşarım diyemez. Dikkatli bakılırsa hayvanların hayatında ve birbirleri arasında uydukları kurallar vardır. Hayvanlar bile bu kuralları terk etmezler.

Kısa da olsa biz edep ve adaptan bahsetmeden geçemeyeceğiz.

 

– Önce insan olmanın getirdiği sorumluluklar vardır. En güzel biçimde yaratılan, diğer canlılardan farklı kılınan cin, şeytan ve meleklere secde ettirilen insan, üstün varlık olmanın gereğini yerine getirmeli, canlılar arasında kendisine verilen değeri muhafaza etmelidir.

 

– Bundan sonra “Müslümanım” demenin bir manası vardır. “Müslümanım” diyen, Müslümanlık neyi gerektiriyorsa, İslâm nasıl temsil edilmesi gerekiyorsa, Allah peygamber kendisinden ne istiyor, ne istemiyorsa, öyle olmalı ve öyle yaşamalıdır.

Kendisine bakan, Allah’ı, peygamberi ve İslamın yüceliklerini hatırlamalıdır.

Müslümanın önce imanı sağlam ve itikadı düzgün olmalıdır.

İyi bir Müslüman, bid’atlerden uzak olmalı, peygamberin sünneti üzerine yaşamalı, Müslümanları kardeş bilmeli, ondan kimse zarar görmemeli, faydasız şeylerle uğraşmamalı, ölürken de Müslüman olarak ölmelidir.

İyi bir Müslüman, dini ondan ne istiyorsa ve Müslüman olması neyi gerektiriyorsa öyle olmalıdır.

Müslüman haya sahibi olmalıdır. Hak’tan ve halktan haya etmelidir.

İslam’ın şartı altıdır, derler ve altıncıyı edepli olmak, haddini bilmek olarak ifade ederler.

Peygamber (as): “Haya hayır getirir” buyurmuştur.

 

– Müslüman işlerini nasıl yürütmelidir? Her işine istişare ve istihareden sonra besmele ile başlar. Acele etmez. Hataya düşmemeye çalışır. Yapacağı işler için “inşallah” der. Güzel bir şey görünce “maşallah”, “Bârekallah” der. Kulağı çınlarsa peygambere (as) salavat getirir.

 

– Esnerse ağzını kapatır; sesli esnemez.

Hapşırdığında: “Şükür elhamdülillah” der. Bunu duyan da: “Yerhamükellah” der. Hapşıran: “Yehdina yehdikümullah” diye dualaşılır.

Hapşırma anında ağız burun kapatılır, arkaya dönülür.

 

– Müslüman yaşadığı müddetçe Allah’ın huzurunda olduğunu unutmamalı, ona göre yaşamalıdır. Sık sık “Allah biliyor, Allah görüyor ve Allah soracak” demelidir.

Kul pişman olacağı şeyler yapmamalı, yazıcı meleklerin her şeyi tespit ettiğini ve her hali ile filme alındığını unutmamalıdır.

– Müslüman kıldığı namazı son namazmış gibi kılmalıdır. Yolda yürürken sıratta yürür gibi, kendisine köpek saldıracakmış gibi yürümelidir. İşte o zaman hata etmez. Zarar görmez.

– Akşam yatağa yatarken Fatiha, Ayete’l-kürsi, İhlas, Felâk ve Nâs surelerini okuyarak yatmalıdır. Kalkarken de euzu besmele ile kalkmalıdır. Sırt üstü veya sağ tarafına yatmalıdır.

 

– Konuştuğu zaman az, öz ve yerinde konuşmalı, yemin etmeden, yalan söylemeden konuşmalı. Kaba, söverek veya müstehcen konuşmamalıdır. Biliyorsa konuşmalı, bilmiyorsa susmalıdır. Münakaşadan, gıybetten, iftiradan, ağır şakadan, insanların hatalarını yüzüne vurmaktan kaçınmalıdır.

 

– Yeme içmede edep:

Önce eller yıkanır, besmele çekilir, helâl olduğu bilinen yemeklerden yenilir.

Lokmalar küçük tutulur, ağız şapırdatılmaz, ağızda yemek varken konuşulmaz.

Sağ elle yenir, yemeğe üflenmez, önden yenir, ekmek artık bırakılmaz. Tabak sıyrılır, sünnetlenir.

Nimete burun kıvrılmaz, yerken acele edilmez ve Allah’ın haram kıldığı şey yenilip içilmez.

Göz hakkına dikkat edilir. Balkonda et kızartılmaz.

Çok yenmez. Midenin hastalık evi olduğu unutulmaz.

Kokusu ile başkalarını rahatsız edecek şeyler yenmez.

Yemeği verene şükredilir. Yemeğin sonunda yemek duası yapılır. Yemeği ikram edene de teşekkür edilir.

Eller ve ağız yıkanır. İnsanların karşısında ağız karıştırılmaz. Ağızda bir şey varken konuşulmaz.

Halk arasında “Çok yiyenin rızkı çabuk biter” derler. Bunun için büyüklerimiz “Az ye, az uyu, az konuş” demişlerdir. Çok yiyenin ibadeti de, hizmeti de az olur.

 

– Su içmede edep:

Suyun ve kabın temiz olmasına dikkat edilir.

Besmele çekilir.

Üç yudumda, oturarak içilir.

Sağ elle içilir.

“Şükür elhamdülillah” denir.

İçilen israf edilmez. Şeytana artık bırakılmaz.

Sigara içilmez, alkol katkılı bir şey içilmez.

Başkasına ait kab kacak bardak, havlu, tarak, diş fırçası, mendil kullanılmaz.

 

– Tuvalet adabı:

Etek, elbise toplanır.

Sol ayakla girilir, sağ ayakla çıkılır.

Erkekler ayakta su dökmez.

Temizlik için kağıt yeterli olmaz. Su ile yıkanılır.

Sol elle temizlik yapılır.

Çeşme sol elle açılıp kapatılmaz. Sağ el kullanılır.

Tuvalette çok eğleşilmez.

Açıkta tuvalet yapılmaz.

Kıbleye dönülmez. Konuşulmaz.

Yola, suya, gölgeliklere tuvalet yapılmaz.

Tuvaletten sonra eller güzelce yıkanır.

Tuvaletten çıkar çıkmaz abdest alınmaz. (Yürünür, oturulur veya öksürülür.)

 

– Giyimde edep:

Giyimin helalden ve meşru olmasına dikkat edilir.

Temiz elbise giymeye gayret edilir.

Haram, hak hukuk olan elbise ile ibadet olmaz.

Elbise müstehcen olmamalı, bedeni örtmelidir. İnce, dar olmamalı, karşı cinsin elbisesine benzememelidir. Dikkat çekici renk ve desende olmamalıdır.

Üzerinde yazılar, resimler olmamalıdır.

Gurur elbisesi olmamalıdır.

Karşı cinsi tahrik edici, taciz ve tecavüze neden olacak şekilde olmamalıdır.

Giyim iyi mesajda verir, kötü mesaj da verir. İnsanın kimliğini, karakterini ifade eder.

 

– Davranışlarda uyumlu, kibar olunmalıdır. Sevinç ve üzüntüler paylaşılmamalıdır. Fitneye sebep olunmamalı, bozgunculuk yapılmamalıdır. Kötü insanlar dost olarak seçilmemelidir. İnsanın aleyhine de olsa doğru olunmalıdır.

Uygun olan kimselerle selamlaşmaya önem verilmelidir. “Önce selam, sonra kelam” denmiştir. Karşılaşmalarda, bir yere girildiğinde, eve girince veya evden ayrılırken selam vermek ihmal edilmemelidir. Hatta helalleşilmelidir.

 

– Müslümanın evi günah ve israf yeri olmamalıdır. Su, elektrik, telefon gibi şeyler gerektiği kadar kullanılmalı, ücretleri zamanında yatırılarak faize bulaşılmamalıdır.

Evde kedi, köpek, kuş barınağı olmamalıdır.

Eve alkol, kumar aletleri gibi haram olan şeyler girmemelidir.

Ev güzel levhalarla süslenmeli. Ev kabir gibi olmamalı, evdekilerde ölü gibi olmamalı, içinde güzel bir ölümle ölünebilecek hale getirilmelidir.

Evinde kaçak su kullananın abdesti, guslü, yemesi, içmesi caiz olmaz.

Kaçak elektrik kullananın da ibadetleri geçerli olmaz.

 

– Müslüman diline sahip olmalı, fitneye sebep olup sahibine leş yedirmemelidir.

“Eline, beline, diline sahip ol!” denmiştir.

Dil, kendini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmedikçe cennete giremez.

Bir hadiste: “Ya hayır söyle, ya da sus” denmiştir.

Kur’an-da: “Sözün en güzelini söyleyin yoksa şeytan aranızı bozar” buyrulur. (İsra: 53)

– Müslüman gıybet etmez. Gıybet edilmesine de müsaade etmez. Dinlemez, orayı terk eder, gene suça ortak olmaz.

 

– Müslüman, kusur araştırmaz, çekiştirmez ve başkalarını alaya almaz.

– Felaket anında Müslümanın tavrı, isyan ve günaha sokacak bir tavır olmamalıdır. Sabır gösterilmeli ve hemen inanç devreye sokulmalıdır.

“Başınıza gelenler, kendi yaptıklarınız yüzündendir.” Ayeti hatırlanmalı ve olaylardan ders alınmalıdır.

Eğer bela ve musibetler biri vasıtasıyla geliyorsa, o zaman Yunus peygamberin “Lâ ilahe illâ ente sübhaneke inni küntü minezzalimin” duası okunmalıdır.

 

– Müslüman günahtan nasıl kaçmalıdır?

Önce günah tanınmalı, dünyadaki yansıması ve ahiretteki cezası düşünülmelidir.

Günahları yüzünden helâk olanlar düşünülmelidir.

Günahın Allah’a isyan olduğu ve insanın kalbini kararttığı düşünülmelidir. Böylece iyiliklere, güzelliklere yönelinmelidir.

 

– Misafirlik adabı:

Önce istenmeyen yere gidilmez. Haber vererek izin alarak gidilir. Çok oturulmaz. Güzel şeyler konuşulur. Rahatsızlık verecek şekilde davranılmaz. Evde kusur aranmaz. Evin hanımına, kızına rahatsız edecek şekilde bakılıp, konuşulmaz. Evde eksik aranmaz. Ev halkı küçük görülmez. İzin istenerek zamanında evden ayrılınır.

 

– Ezan dinleme adabı:

Ezan okunurken bir şeyle meşgul olunmaz. Konuşulmaz selam alınıp verilmez. Sigara içilmez. Ayak ayak üzerine atılmaz. Saygı ile dinlenir.

Ezan bitince Allah’a hamd edilir. Peygambere salavat getirilir. Ezan duası okunur.

Ezan bir davettir. Davete icabet edilir.

 

– Gusül adabı:

Banyoda işenmez. Fazla kalınmaz. Konuşulmaz. Şarkı, türkü söylenmez. Çok su kullanılmaz. Kıbleye dönülmez. Girerken çıkarken fazla açık gezilmez.

Umuma ait yerlerde avret yeri açılmaz. Başkasına da bakılmaz.

 

– Kur’an okuma ve dinleme adabı:

Kur’an yere konmaz. Fatiha suresi üstte olacak şekilde konur. Kur’an’ın üzerine bir şey konulmaz.

Kur’an okurken, dinlerken diz çökülür, huşu içinde saygı ile okunur. Ve okunan Kur’an öylece dinlenir.

Para ile okunmaz ve okutturulmaz.

Abdestsiz Kur’an ellenmez.

Kur’an-da: “Kur’an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki, size merhamet edilsin” (A’raf: 204) buyrulmuştur.

Kur’an okunurken teganni yapılmaz.

Kur’an dinlerken sigara içilmez.

 

– Dua adabı:

Dua ederken zaman ve yer seçimi yapılmalı. Abdestli olunmalı Allah’a hamd, Rasülüne salavat getirilmeli.

Riyadan, kaş göz hareketlerinden yapmacık ağlamaktan kaçınılmalı.

Doğru söz ve helâl lokmaya dikkat edilmeli.

İstenilen açık ve net ifade edilmeli.

Allah Rasülü, Evliya vesile kılınarak dua edilmeli.

Kalp başka şeylerle meşgul olmamalı.

Duada cimri davranılmamalı, geniş kapsamlı olmalı.

Uygun şeyler istenmeli.

Başta günahlar için istiğfar edilmeli.

Bir miktar sadaka verilmeli.

Duanın kabul olacağından emin olunmalı.

Duada ısrar edilmeli.

Dua alışkanlık halinde yapılmamalı.

Dua gönülden yapılmalı ve bağırıp çağırılmamalıdır.

 

– Tevbe etmenin adabı:

Tevbe etmeden önce pişmanlık duyulur ve günah kesin olarak terk edilir. Bir daha günahı işlememeye kesin karar verilir. Yani günah terk edilmeden günah tevbe edilmez.

Eğer günah kula karşı işlendiyse, hak aynen iade edilir ve helalleşilir. Ondan sonra tevbe edilir.

Tevbe etmeden bir miktar sadaka dağıtılır.

Abdestli olunur.

Mübarek zaman ve mekan gözetilir.

İki rekat nafile namaz kılınır.

Büyükler vesile kılınır.

Haram lokma terk edilir.

İstiğfar edilir.

Dönülmeyecek şekilde Allah’a söz verilir, affetmesi istenir. Ve Allah’ın affedeceğine de inanılır.

 

– Cami adabı:

Cami Allah’ın evi, Müslümanların Allah’ın huzuruna çıktıkları kutsal bir mekandır. Oraya saygılı olmak ve edepli davranmak gerekir.

Camiye sağ ayakla girilir sol ayakla çıkılır. Cami avlusu da camiye dahildir. Tükürülmez, sigara içilmez, pislenmez.

Sarımsak, soğan, sigara kokusu ile camiye girilmez.

Kirli elbise kirli çorapla camiye gidilmez.

Güzel kokular sürülür, temiz bir şekilde gidilir.

Camide dünya kelamı edilmez, sessiz olunur.

Camide ilân yapılmaz, ticaret yapılmaz.

Başkaları rahatsız edilerek, omuzlara basa basa önlere geçilmez.

Çıkarken namaz kılanların önünden geçilmez.

Ceket omuzda, çoraplar elde, paçalar sıvalı, ıslak ayaklarla camiye girilmez.

Otururken uyunmaz, yüksek sesle esnenmez.

Çocuklar camiden kovulmaz.

Hanımlar tam tesettürlü olmadan camiye giremez.

Hayızlı, lohusalı ve abdestsiz camiye girilmez.

Hastalığı ile başkalarına rahatsızlık verecek olanlar camiye gitmez, evinde kılar.

Camide aynı yer sahiplenilmez.

Hocanın arkasına namaz kıldırabilecek olanlar durur.

Caminin altında alışveriş merkezi ise veya iş yapılıyorsa meşru iş yapana verilir.

Camide zikredilir, tefekkür edilir, vaaz dinlenir. Başka şeylerle meşgul olunmaz. Vakit müsaitse Kur’an okunur.

Camide konuşmaya yol açacaksa musafaka yapılmaz, dışarıda yapılır.

Camiye giren vakit müsait ise ve kerahat vakti değilse, iki rekat mescid namazı kılar.

Caminin bir köşesi kitaplık haline getirilmelidir.

 

 

 

 


Bu yazıyı 8.831 kişi okudu.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here